قالب وردپرس درنا توس
خانه / مجتمع پلاستیک طبرستان / دانشنامه‌ی هنر ژاپن / دانشنامه‌ی هنر ژاپن

نگاهي به تاريخ فرهنگ ژاپن

دانشنامه‌ی هنر ژاپن

نگاهي به تاريخ فرهنگ ژاپن


     

book cover

“دانشنامه‌ی هنر ژاپن”

ع.پاشایی

نسترن پاشایی

حامی تألیف: مجتمع پلاستیک طبرستان

Http://tpciran.com

 

نگاهي به تاريخ فرهنگ ژاپن

 

ژاپن در طول تاريخ دراز خود فرهنگ ملي چشم‌گيري پديد آورده است که بعضي جلوه‌هاي آن پرورده‌ي منابع و الهام خود ژاپني‌هاست و برخي ديگر را از قاره‌ي آسيا، و در زمان‌هاي اخير هم از غرب، آورده و بنا به ذوق و حال خود در آن‌ها دست بُرده و آن‌ها را به صورت عناصر ذاتي اين فرهنگ در قالبي يگانه ريخته است.

اگرچه فرهنگ ژاپني محصول ميراث فرهنگي شرق است، اما به «يکّه بودن»اش مشهورست. اگر مي‌بايستي اين صفت را در يک جمله وصف کنيم شايد مي‌گفتيم: براي اين يکّه است که ميلش به لطفِ درون است و آن را به جلالِ بيرون ترجيح مي‌دهد.

گینکاکوجی

حسِ زيبايي خاصِّ ژاپني‌ها، ــــــ که در مفاهيمي چون ميابي(زيبايي فاخر)،مونو نو آواره(همدلي با طبيعت)وابي(ناتواني و تنهايي)،سابي(زيبايي تنهايي، سادگي فاخر) بيان مي‌شود،ــــــ جهاني را با هماهنگي زيبايي‌شناختي و عاطفي القا مي‌کند. فرهنگ ژاپني متمايزي که امروزه مي‌بينيم حاصل يک سلسله ديدارهايي است ميان فرهنگ سنتي ژاپن و فرهنگ‌هاي بيگانه‌يي که ژاپني‌ها آن‌ها را وارد کرده، جذب کرده و به طرزي همساز با فرهنگ خودي درآميخته‌اند. در اين فرايند مي‌توان از دو مشخصه ياد کرد: يکي نرمي است و ديگري باز بودن در برابر فرهنگ‌هاي بيگانه. ژاپني‌ها به جاي آن که دستِ ردّ به سينه‌ي فرهنگ‌هاي بيگانه بزنند اين شيوه را پيش گرفته‌اند که آن‌ها را در قالب زيبايي‌شناختي خاصِ خود بريزند و آن‌ها را به شيوه‌يي کاملاً خلّاق با نيازهاي خود سازگار کنند.

براي فهميدن ژاپن معاصر و فرهنگ آن بايد به مطالعه‌ي فرايندي پرداخت که نياکان نژاد کنوني مردم ژاپن بر طبق آن فرهنگ‌هاي بيگانه را «ژاپني» کرده‌اند.

براي آسان کردن کار چنين مطالعه‌يي، ضروريست که اول به طرح کوتاه کلي دوره‌بندي فرهنگ و هنر تاريخ ژاپن نگاهي بياندازيم که اين مي‌تواند از يک طرف راهنماي سودمندي براي شناخت فرهنگ و هنر ژاپني باشد و از طرف ديگر، دسترسي و مطالعه‌ي سرواژه‌هاي اين دانشنامه را آسان مي‌کند.

 کینکاکوُجی

هنرهاي فُرماتيو يا فُرم‌ساز در عصر باستان، يعنيƒماقبل تاريخ يا دوره‌يƒجوْمون، و پيشتاريخ يا دو دوره‌يƒيايوُيي و دوره‌يƒکوفوُن، در حدود 7500 ق‌م (اين تاريخ به 10000 ق‌م هم رسيده است) آغاز مي‌شود که سفالينه‌ي از نوع جوْمون در آن ساخته مي‌شود. اين دستکارها را از گِلِ آتش‌خورده‌ي بي‌لعاب مي‌ساختند و با نقش و نگارهاي ريسماني مي‌آراستند. و در همين عصر بود که سفالينه‌هايي از نوع يايويي (قرن چهارم ق‌م تا قرن سوم ميلادي) پديد آمد و ساختِ آن تا معرفي آيين بودا، در قرن ششم ميلادي به ژاپن ادامه يافت. و هم در قرن چهارم ميلادي بود که گورْتَل‌ها يا مقابر عظيم، يعني دوره‌ي کوفوُن پيدا شد. مشخصه‌ي دوره‌ي يايويي آوردن کشاورزي و ابزارهاي فلزي از قاره‌ي آسيا بود. اين اولين دوره‌ي عصر باستان، از عصر ماقبل تاريخ تا به زماني کشيده مي‌شود که ژاپن براي اولين بار تحت يک نظام پادشاهي به شکل يک دولت‌ـ ملت متحد مي‌شود؛ مشخصه‌ي اين دوره وارد کردن فرهنگ‌هاي بيگانه بود خصوصاً در طي دوره‌ي پيش‌گفته‌ي يايويي، که سفالينه‌هايش از تنوع بيش‌تري برخوردار بود گو اين که طرح‌هايش ساده‌تر بود.

آغاز عصر تاريخ را شايد بتوان دوره‌ي فرهنگ بودايي خواند. با آن که در دوره‌ي پيشين تأثيرات فرهنگي راهش را از قاره‌ي آسيا به ژاپن پيدا کرده بود اما در طي اين عصرست که فرهنگ قاره‌يي عملاً به دنبال معرفي آيين بودا به ژاپن در اين کشور مي‌شکفد. حاصل کار، از نظر معماري و پيکرتراشي و نقاشي بودايي، چنان عظيم بود که خود پشتوانه‌ي ناميدنِ اين دوره به عصر طلايي هنر بودايي شد.

تودای جی - دای بوتسو

هسته‌ي واردات بيگانه از جامعه‌ي جهانْ‌شهري و شگفت‌انگيزِ چين عهدِ سلسله‌ي تانگ (618-907) رسيد که تأثير مسلط آن بر ژاپن به اين‌جا انجاميد که در طي اين دوره مقدار قابل توجهي از فرهنگ جهاني به طور نامستقيم جذب فرهنگ ژاپني شد.

اين دوران فرهنگ بودايي را شايد بتوان به سه دوره‌ي کوچک‌تر متمايز تقسيم کرد به نام‌هاي: دوره‌يƒآسوُکا(از 552 تا 645). دوره‌يƒهاکوُهوْ (645ـ710) و دوره‌يƒتِم‌پيوْ(729ـ749). اين تقسيمات بازتابي‌اند از روحيات متغير ژاپني‌ها در پذيرندگي فرهنگ‌هاي چيني و کره‌يي.

شروع حکومت در پايتختِ نوبنيادِ کيوتو به اين معنا بود که در اين دوره‌ي نو، که دوره‌يƒهِي‌آن (794ـ1185) خوانده مي‌شود، دگرگوني قابل توجهي در فرهنگ ژاپني رخ داده است. فرهنگ چيني عهد تانگ مدت 100 سال يا بيش‌تر به اين دوره مسلط بود، اما در دوره‌ي متأخر هِي‌آن يا هي‌آنِ ميانه (951ـ1086) که به دوره‌ي فوُجي‌وارا نيز معروفست، روگرداندن از فرهنگ چيني و برگشتن به فرهنگ متمايز ژاپني به چشم مي‌خورد.

2 چاپ چوبی - اوکی یوئه

مشخصه‌ي اين زمان‌ها اين بود که کارگزاران مِهترِ دولت در انجام وظيفه‌ي خود کوتاهي مي‌کردند و کارهاي عملي اداري در دست کارگزاران کِهتر بود تا مِهتران بتوانند در جامعه‌ي دربسته‌شان عمر را وقف لذت بردن از طبيعت و هنر کنند. در واقع همين فراغت که در دسترس نخبگان بود توسعه‌ي اين فعاليت‌هاي فرهنگي را امکان‌پذير کرد و اين نيز به نوبه‌ي خود فرهنگ ژاپني يکّه‌يي را با خلوصِ بي‌مانندي پديد آورد.

نظام مادرسالارِ خانواده، که از اولين روزهاي شروع ِ سازمانِ اجتماعي ژاپن وجود داشت، هم‌چنان مشخصه‌ي اصلي جامعه‌ي دوره‌ي هِي‌آن بود. زنان مي‌توانستند در کارهاي گوناگون همتاي مردان باشند و اين برابري چنان بود که ديگر تا هزار سال بعد امکان‌پذير نشد. حتا نمونه‌هايي هم از «اميران» تيول‌دار مؤنث بودند، و هم‌چنين زناني که استقلال مالي داشتند يا به استعدادهاي ظريف فرهنگي آراسته بودند. اين شايد آن نقش «زنانه»يي را که اغلب در فرهنگ اين دوره به آن اشاره مي‌شود، و مثلاً در آگاهي زيباشناختي مفهومِƒمونو نو آواره (همدلي با طبيعت) به چشم مي‌خورد، توضيح دهد.

تودای جی - نارا

ژاپن در طي اوائل قرن سيزدهم زير يوغ حکومت يک طبقه‌ي نظامي يا سپاهي نو به نام بوُشي افتاد، که نه فقط امتيازِ اشرافي حکومت را برچيد بل‌که نقش خود را بر فرهنگ ملي هم به جا گذاشت. اين نظامي‌هاکه قدرت خود را از طبقه‌ي کشاورز ثروت‌مند محلي گرفته بودند به شکل يک نيروي انقلابي درآمدند طوري که توانستند طبقه‌ي حکومت‌گر سنتي را براندازند که از همان تأسيس حکومت پادشاهي در آغاز عصر تاريخ به قدرت چسبيده بود. با زوال قدرت اشراف و ظهور طبقه‌ي نظامي، ژاپن وارد عصرميانهيا قرون وسطاي جامعه‌ي فئودالي شد.

پيداست که اين طبقه‌ي نو نمي‌توانست کل ساختارِ حکومت را با يک ضربه واژگون کند. اين نظام فئودالي براي اين که بتواند پا سِفت کند لازم بود مدت چند قرن با اشرافيت بسازد. اين نکته درباره‌ي قلمروِ فرهنگي هم صادق بود چرا که آثار کهن دوره‌ي پيش از ميان نرفته بود. در واقع حتا دليلي در دست است که خود بوُشي‌ها هم به دنبال آن بودند که يک فرهنگ مردمي نوپديد را با فرهنگ رو به زوالِ اشرافي قرن‌هاي دوازدهم و سيزدهم آشتي دهند.

نمي‌توان از عصر ميانه سخن گفت و از سهم آيين بوداييƒذِن چيزي نگفت. اين آيين از عهد سلسله‌ي سونگ از چين به ژاپن آورده شد، و روي همين کيش نو بود که عملاً پي فرهنگ و اخلاق طبقه‌ي سپاهي گذاشته شد. اما به طور کلي در زمينه‌ي هنر و فرهنگ تا تأسيس حکومت آشيکاگا در کيوتو برخورد کاملي پيش نيامد، و اين زمان به دنبال دوره‌يي بود که دربار امپراتوري به دو نيمه‌ي رقيب، يعني دربارهاي شمالي و جنوبي، تقسيم شد. بعد از اين دوره بود که هنر  ذِن جريان مسلط فرهنگي ژاپن شد.

کونگوکایی مندله

دردوره‌يƒموُروماچي (1392ـ1573) فرهنگ  ذِن يک فرايند پرداخت و پالايش را از سر گذراند که در طي آن پيرايه‌هاي ديني خود را دور ريخت. دو محصول نماينده‌ي اين عصرند: يکي گوزان بوُن‌گاکوُ يا ادبيات پنج دِير و ديگريƒسوُيي‌بوکوُ‌گا يا نقاشي‌هاي تَک‌رنگِ آبْ‌مرکب. گوزان يا پنج دير اشاره است به پنج معبد بزرگ ذِن در کيوتو و بعدها هم پنج معبد  ذِن در کاماکوُرا. اين نام‌گذاري از يک رسم چيني دوره‌ي سونگ (960-1279) پيروي مي‌کند که براي بالا بردن شأن معابد خاصي به کار برده مي‌شد. در ژاپن، رَهبانانِ معابدِ گوزان در حکم رايزنان سياسي و ديپلوماتيک حکومت بودند، يا در فعاليت‌هاي نظري و هنري دوره‌ي موُروماچي نقش رهبري داشتند. به اين نحو ادبيات گوزان و سوُيي‌بوکوُ‌گا، که در اصل تجليات فعاليت‌هاي فرهنگي رهروان  ذِن در پايان قرن شانزدهم بود، فرهنگي را پديد آورد که مي‌توان آن را از نظر آگاهي زيبايي‌شناختيش يک فرهنگ حقيقتاً ژاپني دانست.

در طي قرن شانزدهم، به سرکردگي «اميران» محلي يا داي‌ميوها برخوردها و تلاش‌هايي براي دست‌يابي به قدرت درگرفت که در تاريخ ژاپن به ظهور يک ساختار فئودال متحد ملي  انجاميد که پشتِ هم سه چهره‌ي بزرگ،‌ يعني اودا نوبوُناگا، تويوتومي هيده‌يوشي، و توکوُگاوا اِيه‌ياسوُ، رهبري آن را به عهده داشتند.

تاريخ ژاپن از قرن شانزدهم تا نوزدهم به ترتيب معروف است به دوره‌ي آزوُچي‌ـƒموموياما (1573ـ1615)، که اودا و تويوتومي در طي آن فرمان مي‌راندند؛ ودوره‌يƒاِدو (1615ـ1868) يا دوره‌ي توکوُگاوا که دوره‌ي شوگوُن‌سالاريِ توکوُگاوا بود.

توری یی- نماد معبد شین تو

روح آزادمنشي و غنا که مشخصه‌ي سال‌هاي آغازينِ حکومت طبقه‌ي سپاهي بود همچنان در دوره‌ي آزوُچي- موموياما جاري بود، و اين دوره شاهد ارتباطات و فعاليت‌هاي تجاري مکرر و پرشور ژاپن با ملت‌هاي گوناگون جهان بود. فرهنگ پُرتپش دوره‌ي آزوُچي- موموياما با اين روح تجاري همساز بود. رهبران جامعه‌ي آزوُچي موموياما، بوُشي و بازرگانان توانگري بودند که روح‌شان مستقيماً در منش بزرگ و حاکمِ فرهنگ زمانه منعکس بود، که نمونه‌اش معماري پرقدرت و پُرابهتِ قلعه‌هاست.

در همان زمان گرايشي که بي‌شباهت به رُنسانس اروپا نبود، پيدا شده بود که به فرهنگ درباري کهن نظر داشت. اين امر خصوصاً در زمينه‌هاي خوش‌نويسي و نقاشي روي داد، که آثار نماينده‌اش بر لطافت آرامِ از نوع ژاپني تأکيد مي‌کنند.

فرهنگ آزوُچي‌ـ‌ موموياما در طي دوره‌ي بعدي اِدو دستخوش انشعاب و مسخ شد. اگرچه تأثير آن همچنان در ابتداي دوره‌ي ادو قابل توجه بود اما جامعه‌ي متحد توکوُگاوا به‌زودي يک فرهنگ خاص خود را پديد آورد. احساس مي‌شد که هنرِ فرهنگ آزوُچي‌ـ موموياما بسيار صورت‌گرا يا فُرماليستي شده است، که خود مبين اين حقيقت است که بوُشي عموماً نمي‌توانست سهم چنداني در رشد هنر و ادبيات داشته باشد، چرا که اخلاق فئودالي و قواعد و آداب آيين کُنفوسيوس و بوُشي‌دوْ، يا طريقتِ طبقه‌ي بوُشي، نتيجه‌اش مهار کردن تجلي آزاد و طبيعي احساس‌هاي دروني بود. از اين‌جا بود که عام مردم براي اولين بار در تاريخ رهبران فرهنگ ژاپن شدند و دوره‌ي ادو عصرِ فرهنگ شکوفاي توده‌ي مردم بود.

borobudur معبد بوروبودور

هنوز در دوره‌ي اِدو خرده‌ريزهاي اثرات فرهنگ‌هاي چيني عهد مينگ و چينگ به چشم مي‌خورد، و در نزديکاي پايان همين دوره بود که فرهنگ ژاپني مي‌بايست با نفوذ کاملاً تازه‌يي روبه‌رو شود، يعني با فرهنگ غربي که روي جاده‌ي يک جامعه‌ي صنعتي مدرن شروع مي‌شد.

در ميانه‌ي قرن نوزدهم، دوره‌ي معروف به بازگشت مِي‌جي باز شدن درها را اعلام کرد، و سيل فرهنگ غربي به ژاپن سرازير شد. چيزي نگذشت که ژاپن خود را عضو باشگاه ملت‌هاي جديد جهان ديد.

همان‌طور که سعي کرده‌ايم در اين بررسي کوتاه نشان دهيم، مردم ژاپن از گذشته‌ي دوري چون دوره‌ي جوْمون مستمراً رشد فرهنگ نوي را، در مقابل فرهنگ بيگانه، از طريق يک فرايند جذب و سازگار کردن آن، آفريده و پرورده‌اند. هر چند گرايش برخي پديده‌ها به اين سوست که رنگ‌آميزي غليظ و تيره‌ي خود را که از خاستگاه‌هاي گوناگون آمده نگه دارند، اما پديده‌هاي ديگر از طريق يک فرايند تقطير و پالايش به جوهر ژاپني يکّه‌يي دست يافته‌اند.

(ع. پاشايي. تاريخ فرهنگ ژاپن، سفارت ژاپن، تهران، 1375، فصل اول، با افزايش‌ها و کاهش‌ها)

    

____________________________________________________

تصاویر این قسمت صرفاَ جهت تزئین نوشته استفاده شده‌اند.

درباره‌ی علی

یک دیدگاه

  1. سازمان فرهنگی

    اطلاع رسانی در خصوص برگزاری ماه فرهنگی ژاپن
    بدینوسیله به اطلاع می رساند که سفارت ژاپن در ایران با همکاری سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران، دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران، جشنواره بین المللی موسیقی فجر، هتل سرای عامری های کاشان، فرهنگسرای ارسباران و فرهنگسرای ملل ماه فرهنگی ژاپن را از تاریخ 11 آذرماه تا اواخر دیماه ژانویه برگزار می نماید. در این ماه با دعوت از آقای ایچی تارو، نوازنده طبل ژاپنی و آقای کوجی کیشیدا، نوازنده فلوت ژاپنی و اجرای کنسرت در تهران و کاشان و همچنین با برنامه های مختلف دیگر همچون اجرای کنسرت پیانو خانم آکی کورودا، پیانیست ژاپنی، اجرای مراسم چای ژاپنی و برگزاری کارگاه اوریگامی به معرفی فرهنگ ژاپن خواهیم پرداخت. همچنین نمایشگاهی از عکسهای گردشگری و نمایش اقلامی به منظور معرفی بیشتر فرهنگ ژاپن نیز تدارک دیده شده است. صمیمانه در انتظار دیدار شما خواهیم بود.
    1- کنسرت طبل و فلوت ژاپنی
    • تاریخ : 11 آذرماه (شنبه) ساعت: 17:00 مکان: فرهنگسرای ارسباران در تهران
    آدرس: تهران، خیابان شریعتی، شمال پل سیدخندان، خیابان جلفا، فرهنگسرای ارسباران
    تلفن 22872481 و 2

    • تاریخ: 13 آذرماه (دوشنبه) کاشان

    معرفی نوازندگان
    ایچیتارو، نوازنده طبل ژاپنی
    در سال 1990 ایچیتارو به گروه نوازندگان مشهور طبل ژاپنی “اون دکوزا” پیوست و در مکتب آقای “دن تاگایاسو” که پایه گذار گروه اون دکوزا بود شاگردی کرد.
    در همان سال در سراسر امریکا به مدت سه سال مسافت 15000 کیلومتر را درنوردید. طی این دوره در بیش از 500 کنسرت در مکانهای بسیار متنوعی به اجرای موسیقی پرداخت که 4 اجرا در تالار معتبر “کارنگی” در نیویورک صورت گرفت.
    پس از اجرا در ایالات متحده، او در بیش از 2000 اجرای صحنه ای به عنوان نوازنده اصلی طبل گروه اون دکوزا در سرتاسر جهان اجرا داشته است.

    کوجی کیشیدا، نوازنده شینوبوئه و نوکان
    متولد شهر “فوجیساوا”، استان “کاناگاوا”
    او در خانواده ای کشاورز متولد شد و با تجربه ای که از دوران کودکی با اجراهای محلی کسب کرد، و با توجه به ویژگی های بومی که طبل و فلوت ژاپنی دارد و همچنین با توجه به حساسیت خاصی که صدای فلوت ژاپنی داراست، به اجراهای خود پرداخت.
    استایل اجرا و سبک آهنگهای اصلی او که با حس آب و هوای مناطق مختلف ژاپن منطبق است کارش را از هر جهت ارزشمندتر کرده است.
    او نه تنها با آلات موسیقی ژاپن بلکه با انواع سازها و حرکات موزون غربی، اجراهای موفقیت آمیزی داشته است. آهنگسازی و تنظیم آهنگ را در دانشگاه موسیقی “سون زوکو گاکو ئن” آموخت.

    2- روز فرهنگ ژاپن
    • تاریخ: 16 آذرماه (پنجشنبه) ساعت: 10:00 الی 16:00 مکان: فرهنگسرای ملل در تهران
    آدرس: تهران، اتوبان صدر، بلوار قیطریه، پارک قیطریه، فرهنگسرای ملل/ تلفن 22671718

    “برنامه روز فرهنگ ژاپن”
    کارگاه اوریگامی، اجرای مراسم چای ژاپنی همراه با توضیحات به زبان فارسی، امتحان کردن یک نوع خوراکی ژاپنی (مقدار محدود)، تجربه پوشیدن یوکاتا و هاپی ( لباسهای ژاپنی )، خوشنویسی ژاپنی، اسباب بازیهای سنتی

    3- نمایشگاه عکسهای گردشگری، نقاشی و اقلام معرفی فرهنگ ژاپن
    • تاریخ: 11 آذرماه (شنبه) تا 18 آذر ماه (شنبه) ساعات بازدید 9:00 الی 16:00 مکان: فرهنگسرای ملل در تهران
    آدرس: تهران، اتوبان صدر، بلوار قیطریه، پارک قیطریه، فرهنگسرای ملل/ تلفن 22671718

    “معرفی نمایشگاه”
    عکسهای گردشگری ژاپن، عکسهای اوکی یوئه، ماکتهای مربوط به مناطق معروف توریستی ژاپن، عروسکهای ژاپنی و غیره
    16 آذرماه (پنجشنبه) به دلیل برگزاری روز فرهنگ ژاپن، قسمتهایی از اقلام نمایشگاه موجود نخواهد بود.

    4- اجرای کنسرت پیانو توسط پیانست خانم آکی کورودا
    پیانست ژاپنی مقیم رم به اجرای کنسرتی در ایران خواهد پرداخت. جزئیات برنامه متعاقباً اعلام خواهد شد.

    • تاریخ برگزاری: اواخر دیماه

    “معرفی پیانیست”

    خانم آکی کورودا، نوازنده پیانو
    وی تحصیلات خود را در دانشگاه ملی هنرهای زیبای توکیو به اتمام رسانده و در ایتالیا، زیر نظر پروفسور “برونو متزنا”، به ارتقاء سطح دانش موسیقی خود مشغول است. او در اروپا و ژاپن، به عنوان یک نوازنده پیانوی کنسرت، بسیار فعال است. وی برنده جایزه نخست مسابقات موسیقی فرانسه (1993) و مسابقات موسیقی معاصر (نود و هفتمین دوره) است. در سال 1995 او جایزه مسابقات “شاویه مونسلواجه” در اسپانیا را دریافت کرد. به غیر از ریپرتوآرهای کلاسیک، کورودا با آهنگسازان معاصری همچون “لیگتی”، “زناکیس”، “دوناتونی”، “بولز”، “کامپو”، “موچیزوکی” و “تاکه‌میتسو” همکاری می‌کند. کورودا همچنین در زمینه موسیقی “پیاتزولا” تخصص دارد و در این زمینه 2 سی دی را توسط “جاپن ویکتور” منتشر کرده است. در سال 2004 نیز آلبوم “تارکوس و عکس های یک نمایشگاه” از “کیت امرسون” را با نت نویسی “مائوریتسیو پیساتی” منتشر کرد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *