گریز از قرار با ابلیس

نگاهی به کتاب «تهران، خیابان آشیخ هادی»

در ارتباط با‫:‬ , ,

گریز از قرار با ابلیس

نگاهی به کتاب «تهران، خیابان آشیخ هادی»

 

امید ایران‌مهر

 (منبع: نشریه اندیشه پویا)

 

شاعر دل‌خسته، جلای وطن کرده و ینگه دنیا را گز می‌کند در جست‌وجوی راهی، بلکه بتواند آن‌چه را در سرزمین مادری از او دریغ شده در غربت پیدا کند. اما این‌سوی دنیا هم کارهایی است که روی هم تلمبار شده و کسی را می‌خواهند که رتق‌و‌فتق‌شان کند. قرعه به نام رفیق بی‌ادعای سالیان دور و نزدیک می‌افتد. معلم ادبیات ساروی که پیش از رفاقت، خواننده و هوادار جدی آثار شاعر بوده و حالا به رازدار و معتمدش تبدیل شده است.

کتاب تهران، خیابان آشیخ هادی کتابی است فراهم آمده از نامه‌هایی که مابین این دو ردوبدل می‌شد. نامه‌هایی که احمد شاملو در فاصلۀ بهمن ۱۳۵۵ تا بهمن ۱۳۵۷ خطاب به ع. پاشایی نوشته است، به انضمام سه نامه از سفر سال ۱۳۶۹ به امریکا که شاملو برای درمان، ناگزیر از رفتنش شد.

سابقۀ آشنایی این دو به سال ۱۳۳۷ بازمی‌گردد. زمانی که پاشایی در سفری به تهران، کتاب هوای تازه را از انتشارات نیل خرید. کتابی که به‌راستی برایش هوایی تازه شد و او را به دبیر فلسفه و ادبیاتی تبدیل کرد که بابهانه و بی‌بهانه شاگردانش را به شعر شاملو مهمان می‌کرد. شاملو که سردبیر مجلۀ خوشه شد، پاشایی نیز در زمرۀ افرادی بود که نامه‌هایی برای مجله می‌فرستاد و ترجمه‌هایی که چاپ می‌شد، تا این‌که تابستان ۱۳۴۷ شاملو ناغافل به مازندران رفت و سراغ پاشایی را گرفت. بامداد، آن زمان بنا به علاقۀ دیرینی که داشت مستندهایی دربارۀ آداب‌ورسوم مردم نواحی برای تلویزیون می‌ساخت. حالا مقصد بهنمیر بابلسر بود و معلم ساروی، همسفر تازۀ او. شاملو اما جز ساخت مستند دغدغۀ دیگری هم داشت که معلم ادبیات می‌توانست کمکش کند. او در پی راهی تازه برای تنظیم نحوۀ ارجاع در کتاب کوچه بود؛ کاری که همان روزها به پاشایی سپرد و از همفکری‌اش بهره برد. گذشته از این ماجرا که پاشایی در مقدمۀ کتاب تازه به آن پرداخته است، نامه‌های شاملو پُر است از ارجاع‌های مختلف به وقایع و افرادی که در دوران غربت در زندگی او تأثیرگذار بوده‌اند. از علیرضا میبدی خبرنگار و نویسنده که دست‌نوشته‌های شاملو موسوم به «میراث» را بُرد و پس نیاورد، تا رضا براهنی شاعر که در امریکا موش‌های زیادی در کار او دواند. از ماجرای دعوت دانشگاه پرینستون و پس از آن دانشگاه کلمبیا از شاملو برای حمایت مالی از پروژۀ کتاب کوچه، تا ناکامی شاملو در انتشار مجلۀ چراغ، ترجمۀ ناتمام کتاب گارسیا مارکز با عنوان خزان خودکامه، سردبیری هفته‌نامۀ ایرانشهر در لندن و ده‌ها ماجرای ریز و درشت دیگر، که زیروبم‌ها و پستی‌وبلندی‌های زندگی شاملو را در دو سال زندگی در غربت به تصویر می‌کشد.

نامه‌های شاملو، تصویری بدون روتوش از او ارائه می‌کند. شاعری پیگیر و جدی که در کنار دنبال‌کردن آرزویش برای به سرانجام رساندن کار روی فرهنگ عامه، در جمع دونفرۀ مکتوبی با بهترین دوستش، نه‌تنها در بذله‌گویی‌های رفیقانه و شوخی‌های صادقانه کم نمی‌گذارد که گاهی گلایه‌های آتشینی از دوستان مطرح می‌کند و فحش‌های آبداری نثار دشمنان. از این گذشته برخی درددل‌های او با پاشایی اصلاحیه‌ای تاریخی است بر شایعات و پرونده‌سازی‌هایی که علیه او در تاریخ رسمی و غیررسمی روان است؛ ازجمله جایی که به گلایه از رفتار حکومت با پروژه‌ای فرهنگی چون کتاب کوچه می‌پردازد. او که سال‌هاست از سوی برخی به دریافت پول و حمایت مالی از سوی بنیاد پهلوی متهم می‌شود، در نامۀ ششم مۀ ۱۹۷۷ خطاب به پاشایی در عین رنجی که از فقدان منابع مالی برای انجام کارهایش می‌برد، دریافت مستقیم پول از نهادهای حکومتی را «قرار با ابلیس» دانسته و ‌می‌نویسد: «دولت علّیه یک میلیون دلار به دانشگاه هاروارد (در بوستون) پول داده است تا در تهیه و تدوین فولکلور ایران تحقیق و صرف برنامه‌ریزی آن بشود! ــ رئیس بخشی که این پول را وصول کرده دکتر مَهدی است که من پارسال به دعوت او از نیویورک به بوستون رفتم و محبت فراوان کرد، به‌‎زودی سفری به آن‌جا خواهم کرد و خواهم کوشید سهمی از این نمد برای کتاب کوچه دست‌وپا کنم. یک‌تنه و با دست خالی راه‌انداختن این کار پدر درمی‌آورد. خسته شده‌ام و پدرسوخته‌ها کاه را جلو سگ می‌ریزند، استخوان را پیش اسب و من برای فراهم‌کردن پولی که امکان کار را برایم فراهم کند، از این سر دنیا به آن سر دنیا باید سگدو بزنم فقط به این دلیل که نمی‌خواهم با ابلیس قراری ببندم.»

تهران، خیابان آشیخ هادی سندی دستِ اول از برهه‌ای کم‌تر واکاوی‌شده از زندگی احمد شاملو است. کتابی که ای کاش با افزودن بخش «اَعلام» و آوردن توضیحاتی دربارۀ افراد کم‌ترشناخته‌شده‌ای که نام‌شان در نامه‌ها می‌آید، بتواند در چاپ‌های بعدی‌اش، اطلاعات بیش‌تری بر دانسته‌های خوانندگان بیفزاید.

یادداشت خود را بفرست

لطفن اسم خود را وارد کنید

ورود اسمتان ضروری است.

لطفن یک ایمیل واقعی وارد کنید

یک آدرس ایمیل ضروری است

پیام خود را وارد کنید

اگر اندازه‌ی نوشته‌ها برای شما کوچک می‌باشد، می‌توانید با فشردن هم‌زمان کلیدهای Ctrl و + اندازه‌ی نوشته را افزایش دهید.

بامداد ما © 2017 تمام حقوق محفوظ است.