پیش از هر چیز شاید لازم باشد بر این نکته تاکید کنیم که ما اغلب از زبان، برداشتي نسبتا سطحي داريم. مشکلی كه جامعه شناسان و انسان شناسان نسبت به استدلال ها و درک عمومی بسیاری از زبان شناسان مطرح می کنند همین است: یعنی اینکه زبان شناسان، به ویژه صورتگرایان، زبان را به عنوان يك عامل صرفا ارتباطي و «درونی» مي بينند، که به خودی خود و از درون قابل بررسی است بی آنکه محیط اجتماعی  تولیدش را در گیر کنیم  و بنابراين، تصور آنها اين است كه زبان را مي توان کلیتی در نظر گرفت که کنشگران اجتماعی همه می توانند به نحوی به آن دسترسی داشته باشند و پس از دست يافتن به آن، مي توانند به دلخواه خود در هر موقعیتی و  با هر گونه استراتژی و روابطی از آن استفاده كنند. نوعی برابری آرمانی مفروض و ذاتی در زبان. برای نمونه  وقتی  درباره مهاجران و کاستی های زبانی آنها  بحث می شود، عاملي كه بسیار بر آن تاکید می شود و گمان بر آن است که به آنها ضربه می زند، «لهجه» است.  لهجه يعني نوعي نشانه بيروني خارجي بودن و متعلق نبودن به زباني كه با آن در حال تكلم هستیم و یا تعلق به بخش خاصی  از پهنه جغرافیایی آن زبان. البته درست است که لهجه می تواند  عامل  طرد و خاشیه کردن افراد و تبعیض باشد و هست.

اما مساله ای که مهاجران و در بسیاری از موارد  گروهی از اقوام را زیر فشار می گذارد، فراتر از لهجه به قابلیت اجتماعی به دست آوردن زبان، واژگان ، ساختارها و به خصوص قابلیت استفاده از آن در موقعیت های مختلف و با استراتژی های گوناگون است که از آن ناتوانند و همین به آنها ضربه می زند. امری که درباره بسیاری دیگر از اقشار جامعه نیز صدق می کند و به این ترتیب زبان به عاملی برای قدرت و برای طرد و سلسله مراتبی کردن جامعه تبدیل می گردد. بنابراین مساله ضعفي كه مهاجر (یا فرد ضعیف با سرمایه  فرهنگی پایین ) را تهديد مي كند به حوزه قدرت برمي گردد و اين لزوم به نشانه ای بیرونی مثل لهجه بر نمی گردد کما اینکه بسیار می بینیم افرادی با لهجه بسیار تند در  قدرت سرمایه فرهنگی ، اقتصادی یا اجتماعی بالا قرار دارند. این بیشتر یک تصور ذهنی است که لهجه امری حاد است.

خلاصه ای از گفتار دكتر ناصر فكوهي، استاد دانشگاه تهران و مدير موسسه انسان شناسي و فرهنگ است با موضوع رابطه زبان و قدرت در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات

گردآورنده:شیده خزائلی

Leave a comment

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *